Dziedzictwo kulturowe związane z obchodami Świąt Wielkanocnych widoczne jest także w innych regionach kraju, między innymi na Podlasiu. Przez zmieniające się granice i burzliwą historię przenikały się tu wpływy polskie, litewskie i wschodnie. W tej części Polski przybiera ono formę swoistej siatki, w której tradycje katolickie przenikają się z praktykami różnych narodów i religii. Całość tworzy unikalny, świąteczny klimat. Warto zauważyć, że na tym obszarze świętowanie często rozciąga się na dłuższy okres, ze względu na różnice wynikające ze stosowania kalendarza juliańskiego i gregoriańskiego.
Podlasie przed Wielkanocą
Podlaskie zwyczaje wielkanocne widoczne są w obchodach całego Wielkiego Tygodnia. Dobrze widoczne jest to już na przykładzie Wielkiego Czwartku, kiedy to wstawano o świcie, by dla ochrony przed chorobami i lepszej urody przemyć się zimną wodą. Tego dnia rozpoczynano również intensywne przygotowania do Świąt Wielkiej Nocy. We wszystkich domach skrupulatnie sprzątano pomieszczenia, myto podłogi, a nawet bielono ściany. Ponadto w domach prawosławnych przy ikonach wymieniano ręczniki obrzędowe. W uporządkowanej przestrzeni wieszano następnie charakterystyczne dekoracyjne, wielkanocne pająki wykonane ręcznie ze słomy i kolorowej bibuły, czasem również z dodatkiem łubinu. Do wielu domów z kościołów przynoszono również poświęcone świece, a ich dymem na suficie bądź belce sufitowej czyniono znak krzyża. Miało to chronić gospodarstwo i jego mieszkańców przed nieszczęściem, między innymi w postaci uderzenia pioruna. Odmienny, bardziej symboliczny wymiar miał Wielki Piątek – szczególnie na Sokólszczyźnie obchodzono wówczas zwyczaj zwany „pogrzebem żuru i śledzia”. Gliniany garnek z żurem rozbijano, a śledzia wieszano na gałęzi, żegnając w ten sposób postne potrawy, które przez sześć tygodni dominowały na stołach.
Płaszczenica – prawosławny Grób Pański
W Wielki Piątek w kościołach katolickich nie odprawia się mszy świętej, a w cerkwiach prawosławnych i greckokatolickich nie odbywa się liturgia eucharystyczna. W tym dniu ciało Chrystusa symbolicznie przenosi się do grobu. W cerkwiach szczególną uwagę przykuwa nabożeństwo z wyniesieniem płaszczenicy – całunu z wizerunkiem Jezusa złożonego do grobu, który wierni czczą ze skupieniem i szacunkiem.
W Wielką Sobotę pokarmy do poświęcenia niesiono do kościołów, kaplic lub przydrożnych krzyży, a dawniej zdarzało się je błogosławić także w domowych izbach. Podczas wieczornych nabożeństw palono stare różańce i krzyże, a z poświęconego ognia zapalano Paschał – wielką świecę symbolizującą światło Zmartwychwstania.
W wielu domach sól ze święconki sypano do studni, aby woda pozostała czysta, a kawałek chleba przechowywano aż do Niedzieli Przewodniej. Z węgielków z ogniska wieszano ochronne znaki w rogach domu, by chronić rodzinę przed pożarem i zapewnić bezpieczeństwo domowego ogniska.
Batikowe pisanki
Wiele z wielkanocnych tradycji, chociaż uniwersalnych dla religii chrześcijańskiej ma na Podlasiu swoją własną, unikalną odsłonę. Jest to widoczne chociażby przy ozdabianiu wielkanocnych pisanek, które w tym regionie tworzone są techniką batikową. Polega ona na zdobieniu jajek rozgrzanym, kolorowym woskiem przy użyciu niewielkich szpilek, gwoździ lub lejków. Najczęściej na jajkach tworzone były geometryczne wzory, które idealnie wyglądały na zabarwionych w łupinach cebuli skorupkach. Co ciekawe, zdobienie było na tyle pracochłonne i wymagające skupienia i precyzji, że często zaczynano je już w Wielki Czwartek. Obecnie warsztaty z przygotowywanie pisanek tą techniką organizowane są między innymi w Podlaskim Muzeum Kultury, które skupiają się przede wszystkim na wzorach pochodzących z Lipska i okolic.
Świąteczne smaki Podlasia
Świąteczne śniadanie wygląda tu podobnie jak w innych częściach Polski, choć nie brakuje lokalnych akcentów. Na stole pojawiają się nie tylko potrawy poświęcone w Wielką Sobotę. Obok żuru charakterystycznym daniem jest barszcz czerwony, przygotowywany na bazie kiszonych buraków i wędzonej szynki. To rzadkość w porównaniu z innymi regionami kraju.
Szczególne miejsce na stole zajmują wypieki. Najbardziej znany jest sękacz, zwany też korowajem. To efektowny kołacz pieczony na obracającym się wałku. Jego kształt przypomina drzewo i symbolizuje odradzające się życie. Dawniej był oznaką dostatku, dziś nadal uchodzi za wyjątkowy przysmak i często stanowi centralny punkt stołu.
Obok niego pojawia się makowiec z Ejszeryszek – drożdżowa strucla z makiem i bakaliami. Na Podlasiu symbolizuje urodzaj i dostatek, dlatego pieczono go tuż przed świętami.
Nie brakuje też babki wielkanocnej, kolorowych mazurków i serników z lokalnego twarogu. W domach prawosławnych, a coraz częściej także katolickich, ważne miejsce zajmuje pascha – deser z twarogu, masła i bakalii, symbolizujący obfitość i radość życia.
Wyścigi gospodarzy
Niedziela Wielkanocna na Podlasiu rozpoczyna się rezurekcją czyli uroczystą mszą o świcie. Po jej zakończeniu wierni wracają do domów na świąteczne śniadanie. W niektórych częściach regionu powrót z kościoła przybierał formę wyścigu gospodarzy. Wierzono, że ten, kto pierwszy dotrze do domu, zapewni rodzinie pomyślność i urodzaj w nadchodzącym roku. Był to przejaw głębokiej, ludowej wiary w moc symbolicznych gestów.
Walatka
Z pisankami związany jest regionalny zwyczaj wybijania jajek, który wywodzi się z tradycji prawosławnej i nazywany jest również bitką, wybitką lub po prostu walczeniem. Jest to zabawa polegająca na stukaniu się w czasie wielkanocnego śniadania poświęconymi pisankami. Celem tej emocjonującej rozgrywki jest zbicie jajka przeciwnika, tak, by skorupka naszej pisanki została nienaruszona. Często wśród rodziny turniej działa na zasadzie eliminacji, prowadząc do wielkiego finału, w którym wyłaniany jest zwycięzca.
Toczenie jajek
Toczenie jajek, regionalnie zwane też kulaniem lub kaczaniem jest kolejną rodzinną zabawą charakterystyczną dla Podlasia. Polega ona na przetaczaniu świątecznych kraszanek po trawie, piasku lub po specjalnej przygotowanej do tego celu rynience, co jest najczęściej spotykanym wariantem. Wykorzystywane w tej zabawie jajka muszą być już wcześniej ugotowane. W zależności od ustalonych przed rozgrywką zasad zwycięzcą zostaje osoba, której jajko potoczy się najdalej ze wszystkich lub zderzy się z pisanką przeciwnika, jednocześnie ją rozbijając. Ma to symbolizować zdrowie i pomyślność na najbliższy rok.
Konopielki
Innym wielkanocnym zwyczajem regionu jest konopielka lub włóczebne (od: włóczyć się, chodzić). To tradycja chodzenia po okolicznych domach i wielkanocnego kolędowania. Brały w niej udział grupy mężczyzn, nazywane kompaniami, które śpiewały między innymi o zdrowiu, płodności, zamążpójściu, urodzaju i konopiach. Od nich wywodzi się nazwa tego zwyczaju i samych pieśni. W repertuarze często znajdowały się również pieśni zalotno-życzeniowe, a akompaniowały im dźwięki skrzypiec i harmonijek. W zamian za odwiedziny gospodarstwa kolędnicy częstowani byli przez domowników jedzeniem, otrzymywali zdobione pisanki lub drobne pieniądze. Obrzęd najczęściej odbywał się w nocy z Niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego na Poniedziałek Wielkanocny lub właśnie w poniedziałkowy poranek. Współcześnie szczególnie kultywowany jest on w okolicach Knyszyna, za sprawą Knyszyńskiego Ośrodka Kultury, który organizuje Międzynarodowe Spotkania Wiosennego Kolędowania z Konopielką.
Niedziela Przewodnia
Ze względu na dużą liczbę wyznawców prawosławia na Podlasiu obchodzona jest również Niedziela Przewodnia, nazywana również Białą, która przypada na pierwszą niedzielę po Zmartwychwstaniu. Jej odpowiednikiem w Kościele rzymskokatolickim jest Niedziela Miłosierdzia Bożego, z którą nie wiążą się jednak aż tak uroczyste obchody. Centralnym punktem tego dnia jest odwiedzanie przez wiernych cmentarzy i nawiedzanie grobów bliskich zmarłych. Na znak pamięci i dzielenia się radością Wielkiej Nocy członkowie rodzin przynoszą ze sobą jedzenie, między innymi chleb i kolorowe pisanki, i zostawiają je na nagrobkach. Sami siadają w ich pobliżu i wspólnie zjadają symboliczny posiłek.
Jak zatem widać Podlasie pełne jest unikalnych dla siebie tradycji, ale co istotne wielokulturowość tego regionu nie wpływa negatywnie na obchodzenie świąt. Wręcz przeciwnie, ubarwia i urozmaica ona życie jego mieszkańców, tworząc tym samym jedyny w swoim rodzaju folklor połączony z praktykami religijnymi.
Milena Sarna
