Wielkanoc w Polsce to nie tylko święto religijne. To także czas spotkań, bycia razem i radości z nadchodzącej wiosny. Obok uroczystych procesji i świątecznego śniadania istnieje bogaty świat dawnych zwyczajów. Łączą one wiarę z tradycją ludową i dawnymi obrzędami.
W wielu miejscowościach ważnym elementem świąt jest straż przy Grobie Pańskim. Przy symbolicznym grobie Chrystusa czuwają mieszkańcy, czasem strażacy, a niekiedy mężczyźni w strojach ludowych. Choć formy tych straży różnią się w zależności od miejsca, ich sens pozostaje ten sam. To znak czuwania, pamięci i trwania wielkanocnych tradycji.
„Turki” – tradycja żywa i barwna
„Turki” to jeden z najbardziej charakterystycznych zwyczajów wielkanocnych w Polsce. Najsilniej związany jest z regionem rzeszowskim i okolicami Kalisza, choć spotkać go można także w innych częściach kraju. Jest to zwyczaj żywy i wciąż obecny, który nadal robi duże wrażenie.
Jego znaczenie wyrasta z religii i nawiązuje do wydarzeń biblijnych. Według Ewangelii grób Jezusa był strzeżony przez rzymskich żołnierzy, wysłanych z rozkazu Piłata. W polskiej tradycji tę rolę przejęli „turki”. To oni stoją na warcie przy Grobie Pańskim w Wielki Piątek i Wielką Sobotę.
Trudno dziś dokładnie ustalić, skąd wzięły się wielkanocne oddziały straży grobowej. Brakuje jednoznacznych źródeł, a przez wieki narastały różne tradycje i opowieści. Można jednak przyjąć, że zwyczaj ten jest bardzo stary i sięga głęboko w historię Kościoła.
Jego początki łączy się ze średniowieczem i działalnością zakonu Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Jerozolimskiego, czyli bożogrobców. Zakon powstał w Palestynie, a do Polski sprowadził go w 1163 roku Jaksa z Miechowa. To właśnie w Miechowie znajdował się ich główny ośrodek, dlatego nazywano ich także miechowitami.
W Polsce rozwijali kult Męki i Grobu Pańskiego. Zakładali parafie, prowadzili działalność duszpasterską i edukacyjną. Ich wpływ na rozwój kultu religijnego i zwyczajów wielkanocnych był duży. To oni rozpowszechnili zwyczaj budowania symbolicznych grobów Chrystusa i czuwania przy nich. Tradycja przetrwała nawet po rozwiązaniu zakonu w 1819 roku. Z czasem przejęły ją inne zgromadzenia i parafie. Papież Benedykt XIV włączył uroczystość Grobu Pańskiego do liturgii właściwej dla Polski.
Możliwe, że to właśnie od nich wywodzi się zwyczaj straży grobowej. W różnych miejscach przyjął on różne nazwy. W Pruchniku mówi się o bożogrobcach, w Przemyślu o Krzyżakach, a w Sarzynie o rajtkach. Najbardziej rozpowszechniona jest jednak nazwa „turki”.
Jej pochodzenie tłumaczy się na kilka sposobów. Najczęściej wskazuje się na dawne skojarzenia – „Turcy” symbolizowali obcych i pogan, czyli wrogów wiary chrześcijańskiej. Skoro więc grób Jezusa strzegli niechrześcijanie, to ich odpowiednikiem w tradycji ludowej stali się właśnie „turki”.
Inna teoria odwołuje się do czasów odsieczy wiedeńskiej w 1683 roku. Według podań żołnierze Jana III Sobieskiego wracali do kraju po zwycięskiej wyprawie. Droga była długa i wyczerpująca, a ich ubrania uległy zniszczeniu. Nie chcieli jednak wracać w łachmanach, dlatego założyli zdobyczne tureckie stroje. Do swoich miejscowości dotarli w okresie Wielkanocy. Mieszkańcy zamarli z wrażenia na ich widok, a wkrótce rozległy się okrzyki: „Turki idą!”. Żołnierze najpierw udali się do kościoła, by podziękować za szczęśliwy powrót. Po czym stanęli na warcie przy Grobie Pańskim. Od tego momentu narodziła się lokalna tradycja
Jest też inna legenda. Mówi o tureckich jeńcach przyprowadzonych po bitwie pod Wiedniem. Część z nich osiedlono w okolicy. Przyjęli chrzest i w ramach wdzięczności zobowiązali się do służby przy Grobie Chrystusa. I tak według podań mógł powstać ten zwyczaj.
„Turki” – barwne stroje i różnorodne formy straży
Na przestrzeni wieków straże przy Grobie Pańskim w Polsce przybierały różne formy. Zależało to od miasta i epoki. W Warszawie za czasów Augusta III straż tworzyli drabanci królowej i oddziały artylerii konnej. W innych miejscowościach wartę pełnili żołnierze różnych formacji, ubrani w uroczyste mundury.
Pod koniec XIX wieku w niektórych regionach Wielkopolski pojawiły się elementy orientalne. Były to turbany i krzywe, tureckie szable. Mogły one nawiązywać do odsieczy wiedeńskiej lub być pamiątką dawnych pielgrzymek polskiej szlachty do Ziemi Świętej.
Ubiór „turków” z Radomyśla nad Sanem i Woli Rzeczyckiej jest bardzo charakterystyczny. Widać w nim wpływy tureckie, ale także nawiązania do polskich mundurów z XVIII i XIX wieku. Noszą wysokie czapki z piórami i półksiężycami oraz czerwone, szerokie spodnie. Oddziałem dowodzi basza.
Pojawiają się też współczesne elementy, takie jak czarne buty czy oficerki. Różnorodna jest również broń. Najczęściej są to szable z XIX i XX wieku, pochodzące z różnych jednostek. Każda jest inna, co nadaje tej tradycji wyjątkowy charakter.
W wielu miejscowościach „turki” przybierają różne formy. Ich stroje często nawiązują do dawnych mundurów wojskowych, na przykład z czasów Księstwa Warszawskiego. Na głowach mają wysokie czaka, ozdobione kwiatami z bibuły. W Grodzisku i okolicach przypina się do nich charakterystyczne bukiety konwalii.
Są też oddziały bliższe tradycji ludowej. Strażnicy noszą płótnianki albo sukmany. W rękach trzymają piki lub halabardy, a dowódcy szable. Wszystko wygląda prosto, ale bardzo autentycznie.
Szczególnie wyróżnia się straż w Nowej Sarzynie zwane rajtkami. Tam stroje przypominają rzymskie. To nawiązanie do żołnierzy, którzy według Ewangelii strzegli grobu Jezusa. To jedna z form najbliższych dawnemu pierwowzorowi tej tradycji.
„Turki” – barwna straż wielkanocna na Podkarpaciu
„Turki” rozpoczynają swoją służbę w Wielki Piątek. Wtedy ich stroje są skromniejsze. Pojawiają się czarne szarfy i elementy żałobne. Towarzyszą kapłanowi podczas przeniesienia Najświętszego Sakramentu do Grobu Pańskiego. Potem pełnią wartę na zmianę. Czuwają aż do rezurekcji. Dopiero wtedy zakładają pełne, kolorowe mundury.
W Koziegłówkach i innych wsiach najbardziej symboliczny moment przychodzi w niedzielny poranek. W chwili ogłoszenia zmartwychwstania „turki” padają na posadzkę kościoła. To gest nawiązujący do ewangelicznej sceny, gdy strażnicy przestraszyli się pustego grobu.
„Turki” biorą też udział w procesji rezurekcyjnej. W wielu miejscowościach ich rola nie kończy się w kościele. Wychodzą na ulice czy maszerują z orkiestrą. Odwiedzają domy i składają życzenia. Często prezentują musztrę i układy marszowe.
„Na Podkarpaciu zwyczaj „turków” przybiera szczególnie widowiskową formę. W Radomyślu nad Sanem odbywają się barwne pochody. W Grodzisku Dolnym, w pierwszą niedzielę po Wielkanocy, spotykają się liczne oddziały straży grobowych. Maszerują razem w zwartym szyku, przy dźwiękach orkiestry. Widowisko przyciąga wielu widzów.
W tradycji zachowały się też elementy zabawy. „Turki” potrafią żartobliwie straszyć przechodniów, zwłaszcza młode dziewczęta. Delikatnie dotykają je piką. To stary zwyczaj, dziś traktowany z uśmiechem.
Mimo różnic regionalnych sens pozostaje ten sam. To straż przy Grobie Pańskim. To pamięć o dawnych wydarzeniach i jednocześnie żywa część polskiej kultury.
„Turki” łączą w sobie religię, historię i ludowe zwyczaje. Dzięki nim Wielkanoc w tych regionach ma naprawdę wyjątkowy charakter. Warto dodać, że w 2016 roku tradycja grodziskich „turków” trafiła na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. W Grodzisku Dolnym stoi też pomnik upamiętniający tę niezwykłą straż.
Zwyczaj przetrwał do dziś. Wciąż gromadzi ludzi i budzi zainteresowanie. Pokazuje, jak silne są lokalne tradycje i jak ważne miejsce zajmują w życiu wspólnoty.
