Większość z nas uważa, że najważniejszym świętem w tradycji chrześcijańskiej są święta Bożego Narodzenia. Taka opinia może wynikać z faktu, że wokół tych właśnie świąt zbudowano całe strategie marketingowe, a ich reklamy, kolorowe opakowania, światełka biją po oczach i łapią za serce. Nic bardziej mylnego. W tradycji chrześcijańskiej najważniejszym świętem jest Wielkanoc, która przywołuje ofiarę Chrystusa ukrzyżowanego dla odkupienia naszych grzechów, a który po trzech dniach zmartwychwstał, ofiarując nam życie wieczne.
W kalendarzu świąt chrześcijańskich Wielkanoc pojawiła się po Soborze Nicejskim, zwołanym przez cesarza Konstantyna Wielkiego w 325 roku. Wówczas ustalono, że przypadać będzie w niedzielę po pierwszej marcowej pełni księżyca. Wielkanoc stała się więc świętem ruchomym, któremu podporządkowano inne dni świąteczne przypadające przed nią – Środę Popielcową i późniejsze, np. Boże Ciało. Obchody Wielkiej Nocy nawiązują do ostatnich dni ziemskiego życia Chrystusa, a ich początkiem są wydarzenia Wielkiego Tygodnia, czyli kilku poprzedzających Niedzielę Wielkanocną dni.
Triduum Paschalne – serce Wielkiego Tygodnia
Wielki Tydzień ma swój początek w Niedzielę Palmową, obchodzoną na pamiątkę uroczystego wjazdu Chrystusa do Jerozolimy, którego witały tłumy mieszkańców z gałązkami oliwnymi. Po niej następuje trzydniowy okres rozważań nad męką Chrystusa – Triduum Paschalne, którego korzenie sięgają żydowskiej Paschy, będącej świętem upamiętniającym wyzwolenie z niewoli egipskiej. Chrześcijanie widzą w Jezusie nowego Baranka Paschalnego, który przez swoją śmierć i zmartwychwstanie przyniósł ludziom wyzwolenie od grzechu i śmierci. Niedziela Palmowa to jeden z dwóch dni w roku w Kościele katolickim, kiedy czyta się lub śpiewa opis Męki Pańskiej. Odbywa się on bez świeczników i okadzania księgi. Czytający nie pozdrawia także ludu i nie robi znaków krzyża na księdze i na sobie. Zwyczaj ten został wprowadzony, aby pomóc wiernym wejść w tajemnicę Triduum Paschalnego. Przed Soborem Watykańskim II ludzie nie przychodzili tak masowo do świątyń na liturgię w Wielki Czwartek i Wielki Piątek. Odczytywanie całej męki w Niedzielę Palmową dawało im szansę wejść w najważniejsze dla chrześcijaństwa tajemnice wiary.
Wielki Czwartek – szczególnie podkreśla przykazanie miłości i służby drugiemu człowiekowi
Triduum Paschalne rozpoczyna się wieczorną mszą w Wielki Czwartek, nazywaną Liturgią Męki Pańskiej, sprawowaną na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy. Chrystus dał wtedy apostołom do spożycia swoje ciało i krew pod postaciami chleba i wina oraz nakazał im, by czynili to na Jego pamiątkę, czym ustanowił Eucharystię i kapłaństwo. W średniowieczu uważano, że tego dnia wierni powinni tłumnie przyjąć Eucharystię. W XIV w. tego dnia ogłaszano treść bulli papieskiej, zawierającej wszystkie klątwy i ekskomuniki. Czytanie to miało stanowić przypomnienie, jakie warunki należy spełnić, by móc przystąpić do komunii, a kto przystępować nie może.
W VII wieku w obrzędowości Wielkiego Czwartku pojawił się akt obmywania nóg, który na stałe do liturgii wszedł po Soborze Trydenckim, czyli prawie 900 lat później. Łacińska nazwa tego obrzędu to mandatum, oznaczająca przykazanie, zlecenie. Symbolizuje on pokorę, braterską miłość i gotowość do służby. Rytuałowi mandatum często towarzyszy śpiew hymnu Ubi caritas et amor, ubi caritas, Deus ibi est (Tam, gdzie miłość jest i dobroć, tam mieszka Bóg). Wzorem Chrystusa obmywającego nogi Apostołom, biskupi, cesarze i królowie obmywali nogi nędzarzom. Pierwszym polskim monarchą, który stale dopełniał obrzędu ablucji, był Zygmunt III Waza. Do dzisiaj, podczas niektórych Mszy Wieczerzy Pańskiej, w kościołach praktykowany jest obrzęd obmycia nóg dwunastu osobom, zwany „Mandatum”. Obrzęd ten symbolizuje pokorę, braterską miłość i gotowość do służby, nawiązując do gestu Chrystusa wobec Apostołów.
Ważnym momentem Liturgii Wielkiego Czwartku jest cisza w kościołach po odśpiewaniu hymnu Chwała na wysokości Bogu. Wtedy to milknie śpiew, a organy i dzwonki zastępuje się kołatkami aż do momentu ogłoszenia Zmartwychwstania Pańskiego. Po komunii św. Najświętszy Sakrament w puszce mszalnej zostaje przeniesiony do ciemnicy, gdzie adorują go wierni. Z ołtarzy usuwa się obrusy, a także krzyże lub się je zasłania.
Wielki Piątek – dzień męki i śmierci Jezusa na krzyżu
Wielki Piątek to jedyny dzień w całym roku liturgicznym, gdy nie odbywa się Msza Święta, a w kościołach odprawiana jest tylko Liturgia Męki Pańskiej. Wierni adorują drzewo krzyża – symbol zbawienia. Następnie Najświętszy Sakrament przeniesiony zostaje do symbolicznego Grobu Pańskiego. Tego dnia wierni skupiają się na adoracji krzyża i śmierci Chrystusa, wszystkich obowiązuje post ścisły.
W tym też dniu w Kościele katolickim ma miejsce obrzęd zwany prostracją, czyli leżenie krzyżem lub padanie na twarz z rękami rozłożonymi bądź podłożonymi pod głowę. Jest to wyraz szczególnego uniżenia się wobec Boga oraz głębokiej modlitwy. W obrządku łacińskim prostrację wykonuje kapłan na rozpoczęciu Liturgii Męki Pańskiej w Wielki Piątek, upadając na twarz przed ołtarzem, co symbolizuje smutek i uniżenie Kościoła po śmierci Jezusa. W tym też obrządku prostracji poddawani są kandydaci do święceń kapłańskich podczas Litanii do Wszystkich Świętych. To wyraz ich uniżenia i błagania o łaskę Bożą.
Wielki Piątek jest w samym centrum Triduum Paschalnego. Tego dnia, na pamiątkę wypływającej z boku Jezusa krwi i wody, która dała początek sakramentom, nie udziela się ich, chyba że w wyjątkowych przypadkach, np. namaszczenia chorych. W Wielki Piątek wierni powstrzymują się od Eucharystii, aby głębiej przeżywać kolejne Eucharystie.
Wielka Sobota – czas ciszy i oczekiwania na zmartwychwstanie, zakończony Wigilią Paschalną
W Wielką Sobotę także nie odbywa się Msza Święta. Zgodnie z wielowiekową tradycją rano wierni święcą pokarmy (jajka, chleb, baranka wielkanocnego, chrzan, sól czy babkę wielkanocną) oraz odwiedzają Grób Pański. Tradycja święcenia pokarmów ma swoje przedchrześcijańskie korzenie. Wywodzi się ze zwyczajów pogańskich, kiedy to w czasie wiosennego przesilenia celebrowano budzącą się do życia przyrodę. Był to czas świętowania i składania dziękczynnych darów bóstwom. Radość z powodu kończącej się zimy łączyła się z nadzieją, że zbliżający się zasiew i zbiory zapewnią dostatek.
Święcenie pokarmów to zwyczaj, który ma przypominać wiernym o zmartwychwstaniu Jezusa. Święcenie pokarmów i kropienie ich wodą to sakramentalia. Święconka wielkanocna to znacznie więcej niż pięknie udekorowany koszyczek – to tradycja pełna symboli, znaczeń i rodzinnego ciepła. Koszyk niesiony do kościoła mówi dużo o domu, z którego pochodzi: o przywiązaniu do symboli, o pamięci wyniesionej z dzieciństwa i o potrzebie celebrowania świąt w sposób świadomy. Jajka i pisanki znajdujące się w koszyku to symbol życia, odrodzenia oraz płodności w dawnych interpretacjach ludowych. Chleb oznacza ciało Chrystusa i podstawę codziennego życia, jest symbolem trwałości, bezpieczeństwa i rodzinnego dobrobytu. Sól ma chronić przed zepsuciem i symbolizuje oczyszczenie, a chrzan kojarzony jest z siłą, zdrowiem i ideą fizycznej krzepy. Znajdujące się w koszyku ze święconką kiełbasa i wędliny odczytywane są jako znak dobrobytu – mają przynosić pomyślność i dostatek, natomiast słodycz ciasta lub babki jest interpretowana jako zapowiedź radości po czasie wielkiego postu. Szczególne miejsce w wielkanocnym koszyku zajmuje baranek. To nie tylko dekoracja, lecz przede wszystkim znak Chrystusa zmartwychwstałego, który jest symbolem odradzającego się życia i zwycięstwa nad śmiercią. Baranek może być wykonany z cukru, masła albo pieczywa i ma przypominać o rezurekcji, o tym, że Wielkanoc wyrasta z nadziei.
W wielu regionach Polski zachowała się tradycja odwiedzania Grobów Pańskich – coś w rodzaju wielkosobotniej „pielgrzymki” po kościołach. Tradycja tworzenia grobów istnieje także w innych krajach katolickich, np. w Niemczech, Włoszech czy Austrii, ale tylko w Polsce przyjęła ona formę tak rozbudowaną i bogatą emocjonalnie i artystycznie. Wystrój bywa częścią lokalnej tradycji albo okazją do skomentowania aktualnych wydarzeń politycznych czy społecznych. Tradycja ta w Polsce sięga XIX wieku, kiedy to podczas zaborów starano się pokazać przy grobie Jezusa polskie barwy narodowe. Grób, który jest symbolem śmierci, jednocześnie symbolizuje nadzieję. W czasach drugiej wojny światowej hitlerowcy zakazali procesji religijnych w miastach, zakazali kazań patriotycznych, śpiewania pieśni patriotycznych, nawet w kościołach. Natomiast nie zakazali dekoracji grobów, ponieważ nie znali tej tradycji. Nie wiedzieli, że w Polsce groby mogą mieć patriotyczną wymowę. Przy grobie niekiedy pełnią straż strażacy, żołnierze albo harcerze.
W Wielką Sobotę po zmroku odbywa się w kościołach liturgia Wigilii Paschalnej, podczas której poświęcona zostaje woda i ogień. Uczestnicy liturgii odnawiają także przyrzeczenia chrzcielne. W wielu parafiach dzieci przyjmują sakrament chrztu świętego. To jedna z najbardziej uroczystych liturgii w roku. Podczas liturgii Wigilii Paschalnej kluczowymi momentami są: pojawienie się ognia symbolizującego Chrystusa, który jest światłem świata; paschał, czyli świeca zapalana z ognia, a jej płomień jest przenoszony przez wiernych, symbolizując zmartwychwstanie; oraz liturgia Słowa, w trakcie której czytane są fragmenty Pisma Świętego, głównie dotyczące zmartwychwstania. W niektórych miastach, takich jak Kraków czy Wrocław, organizowane są teatralne inscenizacje wydarzeń związanych z męką i zmartwychwstaniem Chrystusa, angażujące lokalną społeczność i tworzące niepowtarzalną atmosferę modlitwy i refleksji, przybierające formę melodramatycznych przedstawień. To zakończenie Triduum Paschalnego. Zgodnie z żydowską tradycją o zmroku nastaje nowy dzień, więc rozpoczyna się już radość ze Zmartwychwstania Jezusa.
Triduum Paschalne to nie tylko święto religijne. W wielu krajach te dni są wolne od pracy i szkoły, co sprzyja spotkaniom rodzinnym, odpoczynkowi i pielęgnowaniu tradycji. Wiele z tradycji mających początek w obrządku chrześcijańskim stało się elementem kultury, niezależnie od osobistych przekonań religijnych. Czas Triduum Paschalnego to okazja do zatrzymania się, refleksji nad uniwersalnymi wartościami – miłością, przebaczeniem, solidarnością i nadzieją
Opracowała Agata Synowiec
