Dnia 26 października 2021 odbyło się uroczyste otwarcie Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach (PIAA). Warto już na samym wstępie zaznaczyć, że wydarzenie to kończy wieloletni proces powstawania instytucji, która ma służyć wszystkim polskim badaczom dziejów Grecji, nie tylko archeologom.
PIAA powstał dzięki porozumieniu, którego sygnatariuszami od 2018 roku są Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM) Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Rzeszowski, Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Wrocławski. Instytut jest pod względem organizacyjnym jednostką UAM (centrum uniwersyteckim), podległą bezpośrednio rektorowi uczelni.
PIAA mieści się w samym centrum Aten przy ulicy Dionisiou Aiginitou 7. Budynek, w którym się znajduje posiada główną salą, pełniącą funkcję biblioteki. Obiekt został także przygotowany do organizacji różnorodnych spotkań. W siedzibie znajdują się też 3 pokoje gościnne, które będą służyć członkom Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach, jako wygodna i niskobudżetowa baza umożliwiająca pracę naukową w Grecji.
W godzinach porannych, jeszcze przed oficjalnym otwarciem Jednostki Badawczej odbyło się uroczyste wydarzenie w Narodowym Muzeum Archeologicznym. Podczas spotkania podpisano porozumienie o współpracy w zakresie promocji między Ministerstwem Spraw Zagranicznych RP i Uniwersytetem A. Mickiewicza w Poznaniu. Umowę podpisali wiceminister Szymon Szynkowski vel Sęk i Jej Magnificencja Rektor UAM Prof. Bogumiła Kaniewska. Następnie zostało zawarte porozumienie pomiędzy Szkołą Francuską w Atenach a Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza. Dokument z ramienia najstarszej w Atenach zagranicznej szkoły, która funkcjonuje od 1907 roku podpisała Dyrektor Prof. Veronique Chankowski. Natomiast Jej Magnificencja Rektor Prof. Bogumiła Kaniewska złożyła podpis w imieniu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Wszyscy wyrazili wyrazy uznania za tak znaczący postęp w obszarze nawiązywania międzynarodowej współpracy i tym samym propagowania nauki.
Zwieńczeniem uroczystości było wręczenie prof. Georgii Kokkorou-Alevra Krzyżu Kawalerskiego Orderu Zasługi RP za szczególny wkład w rozwój współpracy w dziedzinie archeologii. Warto zaznaczyć, że wyróżniona Prof. G. Kokkorou-Alevra jest wybitną grecką badaczką zajmującą się archeologią klasyczną z bogatym dorobkiem naukowym i popularyzatorskim. W swoich opracowaniach teoretycznych i empirycznych koncentruje się nad zagadnieniami związanymi z rzeźbą, ikonografią i epigrafiką. Związana przez wiele lat z Narodowym Uniwersytetem im. Kapodistriasa w Atenach, ze wzruszeniem przyjęła wyróżnienie jaki została odznaczona. Do zgromadzonych podczas uroczystości gości zwróciła się następującymi słowami: „Otrzymanie Krzyża Kawalerskiego Orderu Zasługi RP jest dla mnie wielkim zaszczytem i towarzyszy mu głębokie wzruszenie. Ten zaszczyt stanowi zwieńczenie mojej długiej i stabilnej relacji naukowej, badawczej i osobistej z Wydziałem Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. (…) Jestem dumna i wdzięczna za tę owocną współpracę, która z pewnością przyczyniła się istotnie do zacieśnienia relacji naukowych i kulturalnych między naszymi krajami. Kolejnym, ważnym krokiem w pogłębianiu tej współpracy jest powstanie PIAA, który dzisiaj nas gości i jest oficjalnie otwierany, i któremu z całego serca życzymy wszelkiego powodzenia!”.
Laudacje wygłosiła prof. Ewdoksia Papuci – Władyka, która podkreśliła, że: „Związki prof. Alevras z Polską i polska nauką, a szczególnie z Uniwersytetem Jagiellońskim w Krakowie, datują się od 1976 roku. Prof. Alevras wspierała naukowe działania krakowskich archeologów klasycznych w trudnych czasach komunistycznych ułatwiając dostęp do bibliotek i instytucji naukowych w Grecji. Jako koordynator programu SOCRATES a następnie ERASMUS doprowadziła do rozwinięcia kontaktów naukowych młodych polskich adeptów archeologii w Grecji i wspierała ich działania naukowe. (…) Była inicjatorką współpracy polsko-greckiej w ramach współ-kierowanych przez Nią wykopalisk Uniwersytetu Ateńskiego na stanowisku Halasarna (dziś Kardamena na wyspie Kos), która rozpoczęła się w roku 1995 i trwa do dziś. Ważnym elementem tej współpracy było zaproszenie przez prof. Alevras polskich naukowców do uczestnictwa w projekcie badań powierzchniowych na terenie demosu Halasarna.”
Nie ulega jednak wątpliwości, że centralnym punktem dnia było uroczyste otwarcie w Narodowym Muzeum Archeologicznym, które gromadzi zabytki archeologiczne z obszaru Grecji od czasów prehistorycznych do późnego antyku. Warto w tym miejscu wskazać, że jest największym muzeum w Grecji oraz jednym z ważniejszych na świecie. Jest to idealne miejsce na taka uroczystość, bowiem daje możliwość bezpośredniego obcowania ze spuścizną pokoleń, z dumą prezentując dotychczasowe osiągnięcia, trwale eksplorowanej, kultury. Na uroczystości, która odbywała się w Sali wystawowej Ołtarza Ofiarnego wśród cennych okazów i rzeźb, zgromadziło się około 70 gości, ze świata nauki, polityki, mediów i innych dziedzin. Te istotne wydarzenia, z zachowaniem wszelkich zasad i restrykcji wynikających z pandemii COVID-19, odbyły się w obecności Wiceministra Spraw Zagranicznych RP – Szymona Szynkowskiego vel Sęka, Sekretarza Generalnego Ministerstwa Kultury i Sportu Republiki Grecji – Georgiosa Didaskalou, Ambasadora RP w Grecji – Artura Lomparta. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza reprezentowała Jej Magnificencja RektorUAM prof. dr hab. Bogumiła Kaniewska, której towarzyszyli: Rektor poprzedniej kadencji prof. dr hab. Andrzej Lesicki oraz Prorektor prof. dr hab. Rafał Witkowski.
Uroczystego otwarcia dokonał Minister Szymon Szynkowski vel Sęk, który podczas swojej przemowy podkreślił, że powstanie Instytutu „wypełnia treścią założenia polskiej polityki naukowej i prowadzonej przez nasz kraj dyplomacji naukowej”, a jednocześnie będzie spełniać rolę „promotora polskiej historii i kultury”. Wskazał również, „że polsko-grecka współpraca archeologiczna zaistniała już w XIX wieku, kiedy polski inżynier Zygmunt Mineyko przyczynił się do ważnych odkryć w antycznej Dodonie. W czasach współczesnych wielu polskich archeologów prowadziło i prowadzi badania na terenie Grecji: m.in. w okolicach Salonik, na Krecie, w Grecji Centralnej i na wyspach M. Egejskiego, współpracując ze swoimi greckimi kolegami. Te relacje przerodziły się w szczególne więzy przyjaźni, wzajemnego szacunku i przyczyniły do istotnego rozwoju naszej współpracy naukowej, która zaowocowała powołaniem Polskiego Instytutu Archeologicznego w Atenach.” W swoim przemówieniu nawiązał także do 200. rocznicy wybuchu powstania greckiego, a także o Polakach, którzy walczyli o wolność Grecji, i którzy zginęli w bitwie pod Petą, ale także o tych, którzy polegli w innych miejscach walk, takich jak Messolongi czy Patra. Chcąc podkreślić wielowiekowe powiązania Polski i Grecji Minister zwrócił się do zgromadzonych następującymi słowami: „Pamiętamy o tych, którzy pozostali w Grecji, pokochali ją i pomagali budować nowoczesne państwo, jak Zygmunt Mineyko i Andrzej Kaliński, znany jako Andreas Kallinskis – Roidis. Przypominamy tych, którzy oddali życie w walce o wolność w czasie II wojny światowej, jak Jerzy Iwanow-Szajnowicz, nasz wspólny bohater”.
W dalszej części uroczystości, sekretarz generalny w greckim Ministerstwie Kultury i Sportu, Georgios Didaskalou powitał PIAA w „licznej rodzinie szkół i instytutów archeologicznych z całego świata, które działają w naszym kraju”. Po czym dodał, że „obecność polskich naukowców z różnych dziedzin związanych z archeologią nie rozpoczyna się teraz. Wierzymy jednak, że powstanie Instytutu w naszym kraju nada nowy impuls tym działaniom, stworzy bliższe więzi ze środowiskiem naukowym nie tylko greckim, ale i międzynarodowym i będzie działać na rzecz kultury i dziedzictwa na wszystkich poziomach.”
Jej Magnificencja Rektor UAM prof. Bogumiła Kaniewska „Zaczyna działać instytucja kluczowa dla polskich badań naukowych w strefie egejskiej (…) Polski Instytut Archeologiczny w Atenach włączył polską naukę do ekskluzywnego grona badaczy kreujących wiedzę o kolebce naszej cywilizacji, jaką niewątpliwie jest Hellada” – dodaje prof. Kaniewska. Natomiast Dyrektor PIAA Prof. Janusz Czebreszuk z UAM podkreślił, że „PIAA reprezentuje przed władzami greckimi wszystkich naukowców polskich, nie tylko tych, którzy chcą tam prowadzić badania wykopaliskowe, ale także innych, potrzebujących dostępu do kolekcji muzealnych czy archiwów”. Warto w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z greckim prawem samodzielnie mogą prowadzić swoje badania w Grecji tylko naukowcy z tych krajów, które otworzyły swój instytut („szkołę zagraniczną”) w Atenach. Dotychczas Polacy mogli być członkami zespołów naukowych, ale bez prawa kierowania nimi. Otwarcie PIAA zapoczątkowuje zatem nową erę w badaniach polskich naukowców.
Zadaniem PIAA jest promowanie osiągnięć naukowych i kultury polskiej w międzynarodowym środowisku intelektualnym Aten i całej Grecji. W tym celu uruchomione zostaną dwa programy: naukowy i kulturalny, na które składać się będą wykłady, seminaria, wystawy, wieczory autorskie, szkoły letnie i inne wydarzenia. Starania o utworzenie PIAA rozpoczęto już w połowie lat 90-tych ubiegłego wieku i brali w nich udział naukowcy z kilku najważniejszych polskich instytucji akademickich. Jednak dopiero w roku 2018 udało się utworzyć struktury organizacyjne, które umożliwiły powstanie Jednostki.
Zgodnie z porozumieniem UAM utworzył centrum uniwersyteckie pod nazwą „Polski Instytut Archeologiczny w Atenach”. Instytut przygotował aplikację do Rządu Republiki Greckiej o oficjalne uznanie go za instytucję zwaną w prawie greckim „zagraniczną szkołą archeologiczną w Grecji”. Taki status został przyznany PIAA przez Ministra Kultury i Sportu Grecji w połowie 2019 roku. Instytut jest 18-stą „szkołą zagraniczną w Atenach”. Latem 2020 roku, dzięki ścisłej współpracy z Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego UAM zakupił apartament, w którym działać będzie PIAA.
Po uroczystych przemówieniach i formalnym otwarciu PIAA przybyli goście zostali zaproszeni do obejrzenia wystawy PIAA na dziedzińcu Muzeum, która przedstawiała udział polskich naukowców w badaniach archeologicznych w Grecji. Wydarzenie to było doskonałą płaszczyzną do wymiany badawczych doświadczeń, stwarzało także doskonałą okazję do podejmowania ważnych tematów naukowych oraz tych, które koncentrują się na propagowaniu międzynarodowych doświadczeń badawczych.
tekst, zdjęcia: Marzena Mavridis
