100 km na wschód od Salonik znajduje się starożytne Amfipolis. Miejscowość ta okryła się międzynarodową sławą głównie za sprawą monumentalnej hellenistycznej rzeźby przedstawiającej siedzącego lwa. Posąg ten nie jest jednak wszystkim, co miejsce to ma do zaoferowania turystom i miłośnikom starożytności.
Najwcześniejsze osadnictwo w rejonie Amfipolis miało miejsce już 3000 lat p.n.e., jednak początki samego miasta sięgają V wieku p.n.e. Ufortyfikowano je bardzo wcześnie ze względu na jego strategiczną lokalizację przy przeprawie przez rzekę Strumę (Strymon), u jego ujścia do Morza Egejskiego. Tamtędy przebiegał też szlak lądowy z Tracji na wschodzie do Macedonii na zachodzie. W 480 roku p.n.e. perski król Kserkses kazał zakopać żywcem 9 mężczyzn i 9 dziewic jako ofiarę za przekroczenie rzeki. Ofiara nie zapewniła jednak na dłużej bezpieczeństwa jego armii, gdyż w tej okolicy rok później król Macedonii Aleksander I rozgromił resztki wojsk perskich wracające z południowej Grecji.
W V wieku p.n.e. pierwsze, nieudane, próby kolonizacji okolicy podjęli Ateńczycy, których przyciągnęły w te rejony bogate złoża złota i srebra, a także gęste lasy niespotykane na południu. Drewno było przy tym surowcem niezbędnym do budowy okrętów, a zatem strategicznym. Dopiero w 437 roku p.n.e., w czasach słynnego Peryklesa, Atenom udało się założyć kolonię i miasto Amfipolis. Nazwa miasta zdaniem ateńskiego polityka i historyka Tukidydesa pochodzi od jego położenia na wyspie na rzece, dzięki czemu było otoczone przez jej wody (gr. amfi – dookoła, polis – miasto).
Jednym z unikatowych zabytków na stanowisku jest relikt drewnianego mostu zbudowanego z powbijanych w dno pali. Dzięki działaniu wody drewno nie spróchniało, lecz stwardniało niemal na kamień, dzięki czemu zachowała się cała część mostu sięgająca poniżej powierzchni rzeki.
Ze względu na strategiczne znaczenie Amfipolis jako ateńskiej bazy na północy, w 424 roku p.n.e., w czasie Wojny Peloponeskiej, rywalizująca z Atenami Sparta wysłała tam armię pod wodzą Brazydasa. Mimo odsieczy poprowadzonej przez Tukidydesa (późniejszego historyka), udało mu się zapanować nad miastem do czasu ateńskiej kontrofensywy dwa lata później. Podczas bitwy jaka miała miejsce pod murami miasta zginęli dowódcy obu stron, zwyciężyli jednak Spartanie. W konsekwencji ludność miasta postanowiła pochować Brazydasa z najwyższymi honorami wewnątrz murów miejskich, naprzeciwko agory. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że pochówek w mieście był niezwykle rzadki w starożytności grecko-rzymskiej ze względu na prawa religijne, zwykle należał się on tylko założycielom kolonii. Na nasze szczęście grób Brazydasa odkryto podczas badań archeologicznych wyprzedzających budowę lokalnego muzeum. Nienaruszoną konstrukcję grobu w postaci kamiennej skrzyni zagłębionej w ziemię można więc oglądać pod budynkiem muzeum, należy je tylko obejść dookoła. Znaleziska z grobu w postaci metalowej urny na prochy zmarłego i złotego wieńca można obejrzeć wewnątrz.
Sparta utrzymała panowanie nad Amfipolis przez kolejne 65 lat, do czasu przejęcia miasta przez Filipa II Macedońskiego, który w celu jego utrzymania podjął akcję sprowadzenia lojalnych osadników do miasta. Za rządów następcy Filipa – Aleksandra III zwanego Wielkim, Amfipolis stało się najważniejszą bazą morską Macedonii, z której do Azji wyruszyła flota macedońska w celu podbicia Persji.
Z epoki hellenistycznej, która nastąpiła po śmierci Aleksandra, pochodzi najsłynniejszy zabytek Amfipolis – ogromny kamienny posąg lwa siedzącego na tylnych łapach, o wysokości 5,37 m. Pierwsze fragmenty rzeźby zostały odkryte w 1913 roku przez greckich żołnierzy, a kolejne przez Anglików budujących w okolicy umocnienie w czasie I wojny światowej. W 1930 roku podczas czasowego osuszenia koryta rzeki odkryto pozostałości starożytnego mostu oraz kolejne fragmenty posągu lwa. W rezultacie przeprowadzonych prac konserwatorskich został on w całości zrekonstruowany i ustawiony w pobliżu miejsca znalezienia w 1937 roku.
Pierwotnym miejscem, w którym znajdował się posąg lwa z Amfipolis mógł być monumentalny kopiec grobowy znajdujący się kilka kilometrów za miastem. Badania wskazują na obecność na jego szczycie bazy o boku 10 m, która mogła służyć za podstawę kolosalnej rzeźby. U stóp wspomnianego wzgórza, zwanego Kasta, w 2014 odkryto bogaty grobowiec macedoński, który okrzyknięto jednym z największych odkryć archeologicznych tego roku.
Grób ten składał się z czterech następujących po sobie pomieszczeń sklepionych kolebkowo. W pierwszym znajdowały się schody wiodące w dół do ściany działowej z wejściem strzeżonym przez dwa kamienne sfinksy. Za drugim pomieszczeniem znajdowała się ściana otworem drzwiowym flankowanym dwoma kariatydami – posągami kobiet spełniającymi funkcję kolumn (najsłynniejsze znajdują się w Erechtejonie na Akropolu w Atenach). Dalej archeolodzy odkryli posadzkę mozaikową ze sceną z mitologii przedstawiającą porwanie Persefony do Hadesu. Za nią znajdowało się ostatnie pomieszczenie z zagłębioną w ziemi komorą grobową zawierającą niekompletne szczątki pięciu osób – kobiety ok. 60 roku życia, dwóch mężczyzn między 35, a 40 lat, jedno niemowlę i szczątki kolejnego mężczyzny, prawdopodobnie skremowane. Na podstawie znalezisk wspominających imię Hefajstiona, najlepszego przyjaciela Aleksandra Wielkiego, archeolodzy przypuszczają, że był to grobowiec przeznaczony właśnie dla niego. Po latach badań odkrycie to ma zostać udostępnione turystom pod koniec 2021 roku.
Z okresu hellenistycznego można w Amfipolis obejrzeć także gimnazjon funkcjonujący od IV do I wieku p.n.e., dom mieszkalny z zachowaną częściowo dekoracją malarską wnętrza, a także potężne mury obronne o długości ponad 7 km.
Po bitwie pod Pydną w 168 roku p.n.e. Macedonia została podzielona przez zwycięskich Rzymian na cztery części, z których jedna miała stolicę w Amfipolis. Status ten nie utrzymał się jednak długo ze względu na włączenie całej Macedonii do Republiki Rzymskiej kilka lat później. Miasto zostało więc jednym z wielu rzymskich miast prowincjonalnych w tym okresie, choć korzystne położenie geograficzne na trasie powstałej w latach 146 – 120 p.n.e. Via Egnatia – drogi łączącej Dyrrachion nad Morzem Adriatyckim z Bizancjum, zapewniało mu dobrobyt.
W I wieku n.e. przez miasto przechodził apostoł Paweł, w drodze z Filippi do Salonik, nie zatrzymał się tam jednak by nauczać. Chrześcijaństwo na dobre rozwinęło się w Amfipolis dopiero w V i VI wieku. Z tego okresu pochodzą cztery pokaźnych rozmiarów bazyliki znajdujące się na akropolu, który wydzielono wtedy dodatkowym murem. Oprócz nich znajduje się tam również heksagonalny kościół oraz ogromna cysterna na wodę – niezbędna w celu przetrwania ewentualnego oblężenia. Bogactwo dekoracji architektonicznej oraz mozaik odkrytych w kościołach wskazują na rozkwit ekonomiczny Amfipolis w tym okresie, jednak zawężenie obszaru chronionego murem do szczytu wzgórza górującego nad miastem świadczy o rosnącej groźbie najazdów barbarzyńskich, przed którymi próbowano się bronić.
Ataki Słowian ponawiane regularnie od VI wieku przyczyniły się do stopniowego zrujnowania miasta, które ostatecznie opuszczono w VIII wieku. Kolejne zabytki, jakie można tam oglądać pochodzą więc dopiero z XIV wieku, i są to dwie wieże strażnicze czuwające nad przeprawą przez rzekę.
autor: Dominik Stachowiak
