Μια νέα δεκαετία του 21ου αιώνα μόλις ξεκίνησε. Μια δεκαετία αβεβαιότητας η οποία προκαλείται από την παγκόσμια πανδημία και τις συνέπειές της, αλλά επίσης μια δεκαετία ελπίδας. Μια δεκαετία ευκαιριών για την ανάκαμψη του πολιτισμού και της οικονομίας, μια ευκαιρία για τη δημιουργία ενός κόσμου ο οποίος είναι καλύτερος, δικαιότερος, πιο πράσινος, και σέβεται τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης. Καθώς ατενίζουμε το μέλλον, αναζητούμε περιοχές οι οποίες θα αποτελούν τα κέντρα δυναμικών και θετικών αλλαγών. Είμαι βέβαιος ότι η Κεντρική Ευρώπη θα αποτελέσει μια από αυτές σε Ευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα.
Η Κεντρική Ευρώπη ή η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (οι δύο όροι χρησιμοποιούνται εναλλακτικά) αποτελεί μια σημαντική περιφερειακή οντότητα, μια κοινότητα με κοινή μοίρα όσον αφορά τη γεωγραφία, την πολιτική, και την οικονομία καθώς και όσον αφορά τις ιδέες και τους πολιτισμούς. Όσον αφορά την τοποθεσία της στο χάρτη, θεωρείται ως μια περιοχή μεταξύ της Βαλτικής, της Αδριατικής, και της Μαύρης Θάλασσας ή (παρόλο που αποτελεί υπεραπλούστευση) μεταξύ της Γερμανίας και της Ρωσίας. Αλλά πάνω απ’ όλα, αποτελούμε έναν κύκλο κοινής μνήμης. Έχουμε ζήσει παρόμοιες ιστορικές εμπειρίες, κυρίως στον δραματικό 20ο αιώνα. Έχουμε υποφέρει από δύο ολοκληρωτισμούς, τον μαύρο και τον κόκκινο, οι οποίοι μας καταπίεζαν και μας καταδυνάστευαν. Αλλά έχουμε και θαυμάσιες, ένδοξες εμπειρίες από τους περασμένους αιώνες. Η εποχή μεταξύ του 15ουκαι του 17ου αιώνα, εποχή η οποία αποκαλείται «Ευρώπη της δυναστείας των Γιαγκελόνων (Jagiellon)» η οποία αργότερα μετονομάστηκε σε Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία, έζησε την ακμή μιας εθελοντικής πολιτικής ένωσης σε σημαντικό μέρος της επικράτειας, ενός προπομπού της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία αποτελούσε μια φιλική οικία για πολλούς πολιτισμούς και πίστεις και η οποία σεβόταν το κράτος δικαίου, τον κοινοβουλευτισμό, και τη δημοκρατία. Μεταφέρουμε μαθήματα από αυτές τις εμπειρίες – και τις καλές και τις κακές – στο μέλλον ως καθολική προειδοποίηση καθώς και ως έμπνευση για να εργαστούμε για ένα κοινό καλό, την ευημερία της περιοχής και ολόκληρης της ολοκληρωμένης Ευρώπης.
Είναι επίσης σημαντική μια περιγραφή της Κεντρικής Ευρώπης με γνώμονα τις αξίες. Αποτελώντας τμήμα του Δυτικού πολιτισμού για περισσότερα από χίλια χρόνια, μοιραζόμαστε τα ιδεολογικά του θεμέλια. Ο Μίλαν Κούντερα (Milan Kundera) αποκαλούσε χαρακτηριστικά την Κεντρική Ευρώπη ως «μια απαχθείσα Δύση», δηλαδή το τμήμα του Δυτικού πολιτισμού το οποίο βρέθηκε παρά τη θέλησή του κάτω από τη Σοβιετική κυριαρχία – η οποία ήταν ιμπεριαλιστική, αυταρχική, και αδύναμη να διοικήσει ορθολογικά. Θα πρέπει ωστόσο να τονιστεί ότι η προσήλωσή μας σε αξίες που οικοδόμησαν τον Ευρωπαϊκό πολιτισμό δεν υπήρξε απροβλημάτιστη. Γνωρίζουμε πιθανά καλύτερα από άλλους το υψηλό τίμημα που πρέπει να πληρώσει κανείς για να υπερασπιστεί τις αξίες αυτές. Γνωρίζουμε ότι θα πρέπει κανείς να καλλιεργεί και να συμφιλιώνει την ελευθερία και την ευθύνη, τα δικαιώματα και τα καθήκοντα, την ατομικότητα και την αλληλεγγύη, μια στάση κριτικής, καινοτομίας, και εκσυγχρονισμού με εκείνη η οποία θεωρεί πολύτιμη την κληρονομιά και τις παραδόσεις μας που περιγράφουν την ταυτότητά μας.
Στο κατώφλι του ιστορικού επιτεύγματος του 1989, ο Τίμοθι Γκάρτον Ας (Timothy Garton Ash) έγραφε ότι η έννοια της Κεντρικής Ευρώπης αφύπνησε το Δυτικό κόσμο από το να σκέπτεται με Ψυχροπολεμικούς όρους, αμφισβήτησε τις κοινές απόψεις και προτεραιότητες αλλά είχε επίσης και κάτι νέο να προσφέρει ως αντάλλαγμα. Αυτή η γνώμη φαίνεται ότι ισχύει και σήμερα όταν η συμμετοχή των χωρών της Κεντρικής Ευρώπης στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ αποτελεί ένα κρίσιμο και σταθεροποιημένο τμήμα της Ευρωπαϊκής και Ατλαντικής τάξης, και καθώς η περιοχή μας με τη σταθερή οικονομική ανάπτυξή της έχει κάνει ένα σημαντικό άλμα πολιτισμού. Επίσης σήμερα, η έννοια της Κεντρικής Ευρώπης περιέχει δυναμισμό και θετικό περιεχόμενο. Αν θα έπρεπε συνοπτικά να παρουσιάσω το σύγχρονο πρόσωπο της Κεντρικής Ευρώπης, περιλαμβανομένης της Πολωνίας ως η μεγαλύτερη χώρα στην περιοχή, θα έλεγα τα εξής: είναι η κοινότητα της κοινής επιτυχίας και ταυτόχρονα η κοινότητα των κοινών προσδοκιών.
Η Κεντρική Ευρώπη αποτελεί ένα τέλειο παράδειγμα του πόσο ισχυρή και δημιουργική δύναμη είναι η ελευθερία. Η ελευθερία και τα αδέλφια της – η οικονομική ελευθερία, η επιχειρηματικότητα, η αυτοδιοίκηση, ο ανοιχτός χώρος για την εκπλήρωση τολμηρών φιλοδοξιών και προσδοκιών. Η ανάπτυξη συνοδεύει την πρόοδο της ελευθερίας. Οι τρεις δεκαετίες που πέρασαν από την πτώση του κομμουνισμού, οι περιφερειακές εξελίξεις οι οποίες ξεκίνησαν από το Πολωνικό κίνημα της «Αλληλεγγύης», αποτελούν την ιστορία της μεγάλης οικονομικής επιτυχίας, μιας κοινωνικής και πολιτισμικής προόδου η οποία σπανίως έχει συμβεί σε μια τόσο σύντομη χρονική περίοδο στην παγκόσμια ιστορία. Η Πολωνία και συνολικά η Κεντρική Ευρώπη αποτελούν μια συναρπαστική μαρτυρία για τις ευκαιρίες που έρχονται με την ελευθερία.
Μπορούμε επίσης να χρησιμεύσουμε ως ένα παράδειγμα που εμπνέει για το πώς η συνεργασία, οι κοινές πρωτοβουλίες και επιχειρήσεις αποφέρουν θετικά αποτελέσματα. Χάρη σε αυτές η Κεντρική Ευρώπη έπαψε να είναι, όπως ήταν σε χαλεπούς καιρούς, μια απομακρυσμένη περιοχή μεταξύ της Δύσης και της Ανατολής, μεταξύ των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, και αντιθέτως έγινε μια δομή που συνδέεται με πολλαπλούς δεσμούς, η οποία γνωρίζει τα δικά της συμφέροντα και έχει επιρροή στην πορεία των Ευρωπαϊκών υποθέσεων. Η χειραφέτηση της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης είχε στεφεί με επιτυχία, και αποτελούμε κρίσιμο τμήμα πολιτικών και πολιτισμικών διαδικασιών.
Επιτρέψτε μου να στρέψω την προσοχή σας σε τρία σημαντικά επίπεδα της Κεντρο-Ευρωπαϊκής συνεργασίας, τα οποία δεν έχουν μόνο περιφερειακή σημασία αλλά έχουν επίσης μια κρίσιμη διάσταση για την ΕΕ, τον Ατλαντικό, ή ακόμη και για την Υφήλιο. Το πρώτο από αυτά είναι η Ομάδα του Βίσεγκραντ (Visegrad), μια οντότητα με τη μακροβιότερη ύπαρξη στην οποία συμμετέχουν η Πολωνία, η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Σλοβακία και η Ουγγαρία. Ξεκινώντας το 1991 ως πλατφόρμα πολιτικού διαλόγου και συντονισμού προσπαθειών για την επίτευξη της ένταξης στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ, η Ομάδα του Βίσεγκραντ (Visegrad) αποδείχτηκε επίσης χρήσιμη και μετά την επίτευξη των συγκεκριμένων στρατηγικών στόχων. Σήμερα αποτελεί έναν από τους πλέον σημαντικούς παράγοντες για την ενεργοποίηση της περιφερειακής συνεργασίας στην Κεντρική Ευρώπη και την αναζήτηση κατανόησης όσον αφορά τις Ευρωπαϊκές υποθέσεις.
Το δεύτερο επίπεδο είναι οι Εννέα του Βουκουρεστίου (B9), μια δομή στην οποία συμμετέχουν χώρες της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ: Πολωνία, Ρουμανία, Λιθουανία, Λετονία, Εσθονία, Ουγγαρία, Σλοβακία, Δημοκρατία της Τσεχίας, και Βουλγαρία. Ιδρύθηκε το 2015 στο Βουκουρέστι, όπου υπογράψαμε μια κοινή δήλωση η οποία ανέφερε ότι οι Εννέα χώρες του Βουκουρεστίου ενώνουν τις προσπάθειές του για τη διασφάλιση, όπου είναι απαραίτητο, μιας «ισχυρής, αξιόπιστης και βιώσιμης Συμμαχικής στρατιωτικής παρουσίας» στην περιοχή. Σε μεγάλο βαθμό, οι B9 αποτελούν απάντηση στην επιθετική πολιτική της Ρωσίας, στις παραβιάσεις των συνόρων και της εδαφικής ακεραιότητας της γειτονικής Ουκρανίας, οι οποίες απειλούν την περιφερειακή και Ατλαντική ασφάλεια. Δεν προτιθέμεθα να το παρακολουθήσουμε αυτό αδρανείς.
Το τρίτο επίπεδο συνεργασίας είναι η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών, η οποία ξεκίνησε από την Πρόεδρο της Κροατίας Κολίντα Γκράμπαρ Κιτάροβιτς (Kolinda Grabar-Kitarović) και από εμένα το 2015. Η ομάδα περιλαμβάνει χώρες οι οποίες βρίσκονται μεταξύ της Βαλτικής, της Αδριατικής, και της Μαύρης Θάλασσας: Αυστρία, Κροατία, Δημοκρατία της Τσεχίας, Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία, Πολωνία, Ρουμανία, Σλοβακία, Σλοβενία, και Ουγγαρία. Σκοπός της είναι η πραγματοποίηση κοινών επενδύσεων στις υποδομές, τις μεταφορές, την ενέργεια, και τις νέες τεχνολογίες που θα δώσουν ώθηση στην ανάπτυξη στις χώρες μας και θα συνεισφέρουν στη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όταν βλέπουμε το χάρτη των οικονομικών συνδέσεων με την ΕΕ, παρατηρούμε ένα σημαντικό πλεονέκτημα των οριζοντίων ροών κατά μήκος του άξονα Δύσης-Ανατολής σε σχέση με τις κάθετες ροές κατά μήκος του άξονα Βορρά-Νότου. Αυτό συμπεριλαμβάνει ροές ανθρώπων, αγαθών, υπηρεσιών, και κεφαλαίων, καθώς και δίκτυα υποδομών: δρόμους ταχείας κυκλοφορίας, σιδηρόδρομους, κόμβους, αγωγούς, δίκτυα ηλεκτρισμού και πληροφορικής. Η Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών, ένα σχέδιο που έχει ως στόχο να δώσει ώθηση στον δομικό μετασχηματισμό αυτού του τμήματος της Ευρώπης, εναπόκειται στη συμπλήρωση των στοιχείων που λείπουν από το «σκελετό» ο οποίος θα βοηθήσει στην ενίσχυση της ολοκλήρωσης της περιοχής μας καθώς και ολόκληρης της ΕΕ. Το γεγονός ότι εκτός από τα κεφάλαια που προέρχονται από εντός της ΕΕ, στην Πρωτοβουλία των Τριών Θαλασσών συμμετέχουν επίσης επενδυτές από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα, και άλλα μέρη του κόσμου, διασφαλίζει μια υγιή διαφοροποίηση των οφελών και αμοιβαία αλληλεξάρτηση.
Αυτή είναι η εικόνα του σήμερα και το όραμα για το μέλλον της Κεντρικής Ευρώπης ως κοινότητας των κοινών δραστηριοτήτων, της επιτυχίας, και των φιλόδοξων προσδοκιών. Έχουμε διανύσει μια μακρά και επιτυχή πορεία – από το να είμαστε μια σχεδόν ανύπαρκτη περιοχή στο νου των κυρίων παικτών της παγκόσμιας σκηνής για μεγάλο χρονικό διάστημα («στην Πολωνία, δηλαδή στο Πουθενά», όπως έγραφε ο Αλφρέντ Ζαρρύ (Alfred Jarry) στα τέλη του 19ου αιώνα) – στο να γίνουμε μια περιοχή η οποία αποτελεί ένα από τα πλέον δυναμικά αναπτυσσόμενα μέρη παγκοσμίως και προσδοκά να αναφέρεται στην κατηγορία των κεντρών του πολιτισμού. Κεντρική Ευρώπη – δεν τα λέει όλα αυτό το όνομα; Σας προσκαλούμε να λάβετε μέρος σε αυτή τη συναρπαστική περιπέτεια.
Αντζέι Ντούντα (Andrzej Duda) – Πρόεδρος της Πολωνικής Δημοκρατίας
Το κείμενο δημοσιεύτηκε ταυτόχρονα στο μηνιαίο Πολωνικό περιοδικό „Wszystko Co Najważniejsze” σε συνεργασία με το Χρηματιστήριο της Βαρσοβίας.
